Mahsulot tavsifi
Taqdimot materiali XVIII asr rus tarixiy qarashlarining ilohiy tushunchalardan (providensializm) aql-idrok va mantiqiy sababiyatga (ratsionalizm) o‘tishi hamda ma’rifatparvarlikdan inqilobiy tafakkurgacha bo‘lgan rivojlanish bosqichlarini qamrab oladi. Uni asosiy yo‘nalishlar va namoyandalar bo‘yicha quyidagicha tasniflash mumkin: 1. Ijtimoiy-siyosiy muhit va ratsionalizmning shakllanishi Tarixiy sharoit: Pyotr I islohotlari, kapitalistik unsurlarning paydo bo‘lishi, krepostnoylik munosabatlarining kuchayishi va Yemelyan Pugachyov boshchiligidagi dehqonlar urushi (1773–1775-yillar) jamiyat tafakkurida jiddiy burilish yasadi. Falsafiy burilish: Tarixiy jarayonlarni faqat xudo irodasi deb biluvchi providensializm o‘rnini inson omili, shaxslarning irodasi va xarakterlar to‘qnashuviga tayanuvchi ratsionalizm egalladi. Bunda fransuz ma’rifatparvarlari (Monteskyo, Volter, Didro, Russo, Mabli) asarlari muhim mafkuraviy turtki bo‘ldi. Ilk qadamlar: A. I. Mankiyevning "Rossiya tarixining o‘zagi" asarida tarixiy harakatlantiruvchi kuch sifatida inson omillari ko‘rsatildi va rus tarixi jahon miqyosidagi kashfiyotlar fonida tahlil qilindi. 2. Davlatchilikning kelib chiqishi: Norman va Antinorman nazariyalari Norman nazariyasi: Peterburg Fanlar akademiyasining nemis olimlari — Gotlib Bayer, Gerxard Miller va Avgust Shlyotser tomonidan ilgari surilgan. Ular *"O‘tmish yillar qissasi"*ga tayanib, qadimgi rus davlatchiligiga normanlar (voryaglar) asos solganini hamda slavyanlarning mustaqil davlat qurishga qodir emasligini ta’kidlashgan. Antinormanizm (Mixail Vasilyevich Lomonosov): Norman ta’limotiga qarshi o‘laroq slavyan-chud nazariyasi ni ilgari surdi; davlat slavyanlar hamda Chud ko‘li atrofidagi fin-ugor xalqlari ishtirokida, mahalliy zamin asosida shakllanganini asosladi. Jamiyat taraqqiyotida xalqning rolini yuksak baholadi va Rossiya tarixini 6 ta yirik bosqichga ajratib berdi (Ryurikkacha bo‘lgan davr, markazlashgan davlatning tashkil topishi, mo‘g‘ullar istilosi/tarqoqlik, Ivan III davri va mustaqillikning tiklanishi, Ivan IV dan podsho Fyodor davrigacha, Pyotr I dan keyingi qudratli Yevropa davlati davri). 3. Dvoryan tarixshunosligi namoyandalari Bu yo‘nalish vakillari ratsionalistik usullardan foydalangan holda avtokratiya (monarxiya) va dvoryanlik tabaqasi manfaatlarini himoya qildilar: Vasiliy Nikitich Tatishchev (1686–1750): Dvoryan konsepsiyasiga poydevor qo‘ygan fundamental "Rossiya tarixi" asari muallifi. Tarixiy taraqqiyotni aql-zakovat va dunyo ma’rifatining yuksalishi deb bildi. Boshqaruv shakllarini tabiiy-geografik omilga bog‘ladi: kichik o‘lkalarga — demokratiya, yaxshi himoyalangan o‘rtacha davlatlarga — aristokratiya, Rossiya kabi ulkan hududli mamlakatlarga esa faqat yagona monarxiya mos kelishini ta’kidladi. Mixail Mixaylovich Shcherbatov (1733–1790): Tabaqalar tengligi g‘oyasini rad etib, kuchli dvoryanlikka tayangan davlat tarafdori bo‘ldi. "Rossiyaga zarar keltiruvchi odatlar haqida" asarida imperiya saroyidagi buzuqlik va kirdikorlarni fosh qildi, "Ofirskiy yeriga sayohat" utopiyasida ideal boshqaruvni tasvirladi va 1610-yilgacha bo‘lgan davrni qamragan "Rossiya tarixi qadimgi davrlardan" fundamental manbasini yaratdi. Ivan Nikitich Boltin (1735–1792): Norman nazariyasini rad etib, rus tarixining o‘ziga xos tabiiy-ijtimoiy qonuniyatlarga ko‘ra rivojlanganini isbotladi. Qadimgi rus iyerarxiyasini G‘arbiy Yevropadagi vassallik munosabatlariga qiyosladi hamda rus tarixshunosligida birinchi bo‘lib krepostnoylik huquqining kelib chiqish sabablarini ijtimoiy-tarixiy jihatdan tahlil etdi. 4. Ma’rifatparvarlik va inqilobiy tafakkur evolyutsiyasi Rus ma’rifatparvarligi krepostnoylik muammosini hal etish yo‘lida ikki bosqichni bosib o‘tdi: I bosqich — Ma’rifiy-islohotchilik yo‘li (1760–1770-yillar): Adolatsizliklarni qonunlarni takomillashtirish va "ma’rifatli monarx" orqali bartaraf etishga umid bog‘landi. Ivan Andreyevich Tretyakov: Jamiyat taraqqiyotining asosiy harakatlantiruvchi kuchi sifatida mehnat taqsimotini ko‘rsatdi; u tovarlar arzonlashuvi, sanoat, fan va davlat boyligining o‘sish omili ekanini ilgari surdi. Semyon Yefimovich Desnitskiy: Jamiyat taraqqiyotini 4 ta bosqichga ajratdi: ovchilik/terimchilik, chorvachilik (ko‘char mulk davri), dehqonchilik (yerga nisbatan ko‘chmas mulk shakllanishi) hamda savdo va sanoat (mehnat taqsimotining eng yuqori cho‘qqisi). II bosqich — Inqilobiy tafakkur (1780–1790-yillar): Aleksandr Nikolayevich Radishchev: Rus tarixidagi inqilobiy oqim asoschisi. "Ma’rifatli absolyutizm" illyuziyasini rad etib, buyuk islohotchi podshohlar ham o‘z mohiyatiga ko‘ra xalqni ezuvchi zolim bo‘lib qolishini ko‘rsatdi. Krepostnoylik asorati va mutlaq monarxiyani ag‘darishning yagona yo‘li — xalq inqilobi ekanini ta’kidladi.
Muallif
- Hujjatlari
- 42
- Sotilgan
- 5
